శాతవాహన రాజు హాలుడితో అనుబంధమున్న గాథాసప్తశతి సాహిత్య సంపదలోని ఉత్తరార్థ గాథలను పరిచయం చేస్తూ, ఎనిమిదవ శతకంలోని మొదటి 50 గాథలలోంచి ఎంపిక చేసిన 14 గాథలకు తెలుగు భావానువాదం, సందర్భ వివరణను ఈ వ్యాసం అందిస్తుంది.

ప్రజల మాటల వెనుక దాగిన విమర్శను తెలుసుకున్న శ్రీరాముడు సీతపై వచ్చిన అపవాదులతో ఎంతగా కలత చెందాడో తిక్కన మహాకవి వర్ణించిన హృదయవిదారక పద్యం ఇది.

కురుక్షేత్ర సంగ్రామంలో నూరుగురు కుమారులను కోల్పోయిన గాంధారి దుఃఖం, ధర్మరాజు పశ్చాత్తాపం, యుద్ధభూమిలోని విషాద దృశ్యాలు, శ్రీకృష్ణుడిపై ఆమె ఆగ్రహం, చివరకు ఇచ్చిన యాదవ వంశ వినాశన శాపం—ఈ కథనం మహాభారతంలోని స్త్రీపర్వం మరియు సంబంధిత ఘట్టాల ఆధారంగా గాంధారి అనంత విలాపాన్ని ఆవిష్కరిస్తుంది.

కురుక్షేత్ర సంగ్రామంలో విజయం సాధించిన పాండవులకు ఆనందం మిగలలేదు. కర్ణుడు తమకు అన్న అని తెలిసిన ధర్మరాజు, తమ చేతులతోనే తమ అన్నను సంహరించుకున్నామనే బాధతో విలపిస్తాడు. నారదమహర్షి కర్ణుడి జన్మరహస్యం, అతడి శాపాలు, కవచకుండలాల నష్టం, కర్ణార్జునుల సమాన ప్రతిభ వెనుక ఉన్న దైవ రహస్యాన్ని వివరిస్తాడు.

ప్రమ్లోచన–కంధుల కథ నుంచి జన్మించిన మారిష, ప్రచేతసులకు భార్యగా మారి దక్ష ప్రజాపతికి జన్మనిచ్చిన పౌరాణిక గాథే “ప్రమ్లోచన, మారిష, దక్షుడు”.

స్నేహంలో మొదలైన చిన్న అపార్థం... కోపంతో జరిగిన పెద్ద గొడవ... చివరికి పెళ్లి పీటల వరకు తీసుకెళ్లిన ప్రేమకథే ‘స్పష్టాస్పష్టం’. సీతాలు, రాంబాబు మధ్య జరిగే సంఘటనలు నవ్విస్తూనే ప్రేమలోని చెప్పలేని భావాలను చమత్కారంగా చూపిస్తాయి.